Historia Kopca Kościuszki

Kopiec Kościuszki jest najważniejszym miejscem związanym z tradycją kościuszkowską na ziemi maciejowickiej. Przekazy ludowe od samego momentu bitwy wskazywały, że  w tym miejscu, w końcowej fazie bitwy pod Maciejowicami (10.X.1794r.), dostał się do carskiej niewoli Najwyższy Naczelnik Najwyższej Siły Zbrojnej Narodowej, generał Tadeusz Kościuszko. Jak upamiętniono to miejsce w pierwszych latach po bitwie? Wszelkie przekazy historyczne na ten temat milczą, natomiast wielu regionalistów wysnuwa tezę, że w miejscu pojmania Naczelnika, znajdowała się mogiła poległych i pogrzebanych przez miejscową ludność powstańców kościuszkowskich . Pierwszy źródłowy przekaz o kopcu pochodzi z drugiej połowy XIX wieku. W dniu 8 kwietnia 1861 roku maciejowicki wikary, ks. Józef Burzyński prowadził uroczystą procesję z Maciejowic do oddalonej o kilka kilometrów Krępy przy licznym udziale lokalnej społeczności. Tego dnia zaczęto sypać niewielki kopiec, przed którym zapewne wtedy ustawiono drewniany krzyż. Według przekazów ziemia na kopiec pochodząca z pobojowiska maciejowickiego miała być nabierana i noszona w czapkach przez zgromadzoną ludność. O usypaniu w tym dniu kopca wspomina tajny raport carskiego gubernatora lubelskiego do Komisji Rządowej Spraw Wewnętrznych z dnia17 kwietnia 1861 roku.

W Królestwie Polskim nasilenie obchodów kościuszkowskich nastąpiło jesienią 1861 roku. W związku z tym w rocznicę bitwy pod Maciejowicami w dniu 10 października 1861 roku, na polu bitewnym odbyła się wielka manifestacja patriotyczna, podczas której  uroczyście wyświęcono usypany kopiec . Wydarzenie opisane zostało przez uczestników manifestacji- Władysława Dąbrowę Żelkowskiego oraz Józefę z Zagórowskich Anc. Wspomina o nim również w „Historya dwóch lat.1861-1862” Walery Przyborowski. W tym dniu do Maciejowic na nabożeństwo ściągnęły z wielu parafii Królestwa Polskiego kompanie z narodowymi chorągwiami. Z odległych dworów przyjechało wiele szlacheckich powozów z panami oraz liczną służbą dworską, a liczba księży biorących udział w uroczystościach liczyła pięćdziesiąt. Na uroczystości w liczbie dwustu osób przybyła konno młodzież  ubrana w stroje narodowe. Po nabożeństwie ruszono procesją z Maciejowic w kierunku Oronnego na teren bitewny, gdzie wystawiona była ambona okryta dywanami i ubrana kwiatami. Prawdopodobnym miejscem usytuowania ambony był znajdujący się na trasie przemarszu dąb wg. tradycji związany z Tadeuszem Kościuszką. W tym samym czasie właściciel okolicznych dóbr maciejowickich, hrabia Stanisław Zamoyski (1820-1889), przywiózł na uroczystość w furze czterokonnej maciejowicki kahał żydowski na czele z rabinem. Z ambony kazanie okolicznościowe wygłosił ks. Józef Burzyński, a przysłuchiwał się mu stary chłop imieniem Maciej, mający być według podania Żelkowskiego powstańcem kościuszkowskim. Po homilii procesja ruszyła do Krępy, gdzie kazanie wygłosił proboszcz maciejowicki, ks. Seweryn Paszkowski, a następnie głos zabrał ks. Burzyński, wypowiadając m.in. słowa: „Padnijmy na kolana i ucałujmy tę świętą ziemię, karmicielkę naszą, za wolność której wkrótce walczyć będziemy, a zatem bądźmy gotowi na zawołanie”. Kapłan odmówił modlitwę oraz dokonał poświęcenia Kopca i krzyża na którym złożył cierniową koronę. Po zakończonym nabożeństwie hrabia Stanisław Zamoyski zaprosił do swojego pałacu w Podzamczu znakomitszych gości, gdzie według relacji Przyborowskiego pierwsze miejsce za stołem obrane było dla starego weterana bitwy maciejowickiej, który miał wziąć udział w uroczystościach. W tym samym dniu również odbywały się uroczystości patriotyczne w Horodle, Racławicach oraz Szczekocinach.

Od połowy XIX wieku miejsce dostania się do niewoli Tadeusza Kościuszki było miejscem narodowych pielgrzymek.  Krępa była znana m.in. Stefanowi Żeromskiemu. Pisarz w czasie krótkiego pobytu u rodziny Zamoyskich w Podzamczu w 1891 roku, zwiedził tereny bitwy maciejowickiej i lokalnego kultu kościuszkowskiego. Żeromski w swoich wspomnieniach opisał wygląd zaniedbanego kopca. Na pamiątkę zebrał z tego miejsca symboliczną ziemię oraz kawałek starego, próchniejącego modrzewiowego krzyża. Pod wpływem emocji związanych z wizytą w tym miejscu napisał opowiadanie „Mogiła” opublikowane w „Przeglądzie Poznańskim” w 1894 roku. Stefan Żeromski, ustami fikcyjnego bohatera opisał w utworze wygląd miejsca, w którym Naczelnik dostał się do niewoli, znany pisarzowi z jego własnej podróży po ziemi maciejowickiej: „Minąłem właśnie Krępę, brnąc środkiem piaszczystego gościńca. Za ogrodem folwarku ciągnie się kawał dzikiego trzęsawiska. Na suchych kępach w sitowiu i wodnym chwaście stoją gdzieniegdzie olszyny, a pośród nich widać kopiec i krzyż. Cały ten teren otacza płot gnijący(…)Stoi kopiec niewysoki pośród kęp gęstej olszyny i tarek , a rośnie na nim dzikie zielę i paproć. Na samym szczycie usycha krzak głogu dzikiego, dawno przez kogoś posadzony i oddawana przez wszystkich zapomniany. Przed kopcem, od strony gościńca wyciąga ramiona krzyż  modrzewiowy z napisem: Na cześć braci poległych za Ojczyznę w dniu 10 października  1794 roku.

Przez kolejne lata zaborów wygląd kopca nie uległ  zmianie. Ważnym wydarzeniem na terenie parafii Maciejowice były jubileuszowe obchody setnej rocznicy śmierci Tadeusza Kościuszki.  W celu organizacji obchodów zawiązał się miejscowy komitet z udziałem profesora Kazimierza Skórewicza, który był delegatem Centralnego Komitetu Kościuszkowskiego w Warszawie. Postanowiono, że na Kopcu w Krępie postawi się nowy krzyż modrzewiowy, a dawny stojący przed kopcem potnie się na małe krzyżyki pamiątkowe. Podstawę krzyża miał stanowić wykonany z kamienia obelisk na który zamontowano dwie tablice okolicznościowe.

W jubileuszowych obchodach, 15 października 1917 roku, brały udział trzy parafie: maciejowicka, łaskarzewska oraz sobolewska. Po odbytym nabożeństwie w kościele maciejowickim uroczysta procesja ruszyła do Kopca Kościuszki. Na czele pochodu umieszczono krzyż, chorągwie oraz sztandary, po czym szły w kolejności dzieci szkolne, delegacje z Garwolina i Łaskarzewa, delegacja Centralnego Komitetu Kościuszkowskiego z Kazimierzem Skórewiczem oraz wzbudzająca podziw uczestników grupa 29 legionistów z I Brygady. W uroczystym pochodzie z Maciejowic do Krępy brali również udział mieszkańcy parafii oraz duchowni. Niewątpliwie podniosłości uroczystości oraz pochodu dodała orkiestra dęta z Garwolina. W Krępie z procesją maciejowicką połączyły się procesje z Łaskarzewa oraz Sobolewa. Na miejscu przemówił proboszcz parafii Maciejowice ksiądz Adolf Pleszczyński, Stanisław Patek, będący w latach 1919-1920 ministrem spraw zagranicznych RP oraz hrabia Konstanty Plater- Zyberk. Dokonano poświęcenia krzyża na Kopcu, pomalowanego w kolorach narodowych oraz odmówiono modlitwę za poległych obrońców Ojczyzny.   Wśród uczestników zapewne dało się odczuć atmosferę patriotyzmu oraz działania w walce o wolną Polskę. Przykładem jest odśpiewana na zakończenie pieśń której słowa brzmiały:  Czas do pracy czas, Polska wzywa nas, my jasnego jutra chcemy, a bezczynnie gnuśniejemy. Czas do pracy czas

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości odbywały się tu obchody ważnych świąt państwowych, jak m.in. święto Konstytucji 3 Maja. Miejsce było odwiedzane przez liczne wizytacje i wycieczki szkolne. Podczas II wojny światowej Niemcy, przy terenie kopca, urządzili strzelnicę, czego pamiątką są ślady po kulach na jednej z tablic. Po II wojnie światowej powrócono do organizacji w tym miejscu obchodów świąt państwowych. Dzięki staraniom powstałego w 1969 roku Towarzystwa Miłośnika Maciejowic, uporządkowano teren tego historycznego miejsca oraz postawiono  metalowe ogrodzenie. Na przełomie 1984/1985 roku nastąpiło dalsze zagospodarowanie terenu i powstała wysypana grysikiem aleja . Obecnie kopiec liczy 1,5 metra wysokości, a jego podstawa ma średnicę  ok.9 metrów. Teren kopca znajduje się na obszarze utworzonego w 1989 roku Rezerwatu Przyrody „Kopiec Kościuszki”. W 2017 roku Kopiec Kościuszki w Krępie był miejscem centralnej uroczystości „Obchodów Roku Tadeusza Kościuszki w Gminie Maciejowice”. Przed uroczystościami uporządkowano drzewostan oraz teren wokół kopca, odmalowano ogrodzenie, zamontowano maszty na flagi. Podczas uroczystości odsłonięto wmurowaną tablicę, upamiętniającą dwusetną rocznicę śmierci Tadeusza Kościuszki, jak również złożono w Kopcu ziemię z pól bitewnych Insurekcji Kościuszkowskiej i miejsc w których walczył Tadeusz Kościuszko.

Marek Ziędalski

Szkic Ludwika Stasiaka z karty pocztowej. 1900r.
Tygodnik Ilustrowany, kwiecień 1910 r. Zamieszczona fotografia Kopca, który wyglądał tak  w niezmienionej strukturze w latach 1861-1917
Uroczystości setnej rocznicy śmierci T. Kościuszki. Na fotografii widać zmieniony wygląd Kopca z umieszczonym na nim obeliskiem i krzyżem
Maciejowice, dn. 15.10.1917 r. Przemarsz do Krępy
Młodzież szkolna biorąca udział w uroczystościach 15.10.1917 r.
Uczestnicy Sympozjum Kościuszkowskiego w Maciejowicach. 1988 r.
Kopiec obecnie
Podziel się tym ze znajomymi! Poinformuj ich o garwolin.org
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  
  •  

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *